Meteoroloji ve İklim
Bilgi Merkezi

Örneğin bir fabrikanın çatısını uçuran fırtınanın yasal (poliçe) limitleri aşıp aşmadığını, o saatte ve o koordinatta dolu, yıldırım, rüzgar hamlesi (gust) veya ani yağış olup olmadığını radar, uydu, en yakın istasyon veya reanalysis (ERA5) verileriyle geriye dönük bilimsel olarak doğrulayan uzman (bilirkişi) mühendislik çalışmasıdır.

Rüzgarın daha sıcak bir bölgeden daha soğuk bir bölgeye esmesi (Sıcak Adveksiyonu) veya denizden karaya nem taşıması (Nem Adveksiyonu) gibi süreçler, yerel hava durumunu değiştiren başlıca fiziksel etkenlerdir.

Meteorolojik kaynak analizinin (WAsP, PVsyst vb.) en önemli, yatırımın doğrudan finansal gelirini belirleyen nihai çıktısıdır. WPD, Weibull, Wake kayıpları ve elektriksel kayıplar düşüldükten sonra hesaplanır.

ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA) tarafından geliştirilen ve Türkiye'de de ÇŞİDB tarafından önerilen, kararlı hal plume (plume) varsayımına dayanan sınır tabakası hava kalitesi ve dispersiyon modelidir. Genellikle ÇED raporlarında sanayi bacalarının etkisini hesaplamak için kullanılır.

Rasyonel metotla (Q = C.I.A) debi hesabında kullanılır. Asfalt/beton yüzeylerde akış katsayısı (C) 0.9 (yağmurun %90'ı sel olur) iken, sık ormanlık alanlarda 0.1-0.2 civarında kalarak suyun toprağa sızmasını (infiltrasyon) sağlar.

Mekanik (kepçeli/pervaneli) veya sonik (ses dalgalarını kullanan hareketli parçası olmayan) türleri bulunur. Rüzgar enerjisi projelerinde genellikle 10m ile 100m arasındaki direklere kurularak kaynak potansiyeli belirlenir.

Uydu (Örn: MODIS, Sentinel) sensörleri tarafından ölçülen, gökyüzünün ne kadar puslu veya kirli olduğunu gösteren boyutsuz bir değerdir. AOD verileri, yerde istasyon olmayan geniş bölgelerdeki PM2.5 (kirlilik veya çöl tozu) miktarını tahmin etmek için makine öğrenmesi modelleriyle harmanlanarak kullanılır.

PM10, PM2.5, Ozon, SO2, NO2 ve CO gibi ana kirleticilerin ayrı ayrı ölçülüp, karmaşık konsantrasyon (µg/m³) verilerini kamuoyunun kolay anlayacağı (0-50 İyi, 51-100 Orta, >150 Sağlıksız, vb.) renklendirilmiş standart bir skalaya çevirme sistemidir.

LST, havanın (meteoroloji istasyonunun 2m'de ölçtüğü) sıcaklığı değil, doğrudan zeminin (asfalt, toprak, orman, çatı) dokunulduğunda hissedilen radyometrik sıcaklığıdır. Landsat ve MODIS uyduları aracılığıyla Şehir Isı Adası (UHI) haritalarının çıkarılmasında temel girdi olarak kullanılır.

Esri tarafından geliştirilen; iklim riski analitiği, 3 boyutlu şehir modellemesi, taşkın altyapı analizleri ve dev kamu/kurumsal verilerin bulut (ArcGIS Online) entegrasyonuyla yönetildiği, sektördeki en güçlü ticari mekansal zeka yazılımıdır.

Bacalardan, yollardan veya kazara sızıntılardan (nükleer/kimyasal) havaya karışan kirleticilerin; 3 boyutlu rüzgar, atmosferik kararlılık, pürüzlülük, topoğrafya ve yağışla yıkanma (deposition) etkileri altında nerelere taşınacağını ve hangi mahallede ne kadar konsantrasyon (zehirlilik) yaratacağını çözen bilgisayar simülasyonlarıdır (Örn: AERMOD, CALPUFF, HYSPLIT).

Rüzgar enerjisi sahasında rüzgar ölçümleri 80m'de yapılıp türbinler 120m hub-height'a kurulacaksa, klasik extrapolasyon formülü gündüz aşırı, gece eksik tahmin yapar. Monin-Obukhov teorisine (veya diabatic WAsP) dayalı kararlılık düzeltmesi ile üretim (AEP) tahmini netleştirilir.

Bir fabrika bacasından atılan gaz, sıcak (ısıl kaldırma) ve yüksek hızlı (momentum) olduğu için rüzgar tarafından bükülüp dağıtılmaya başlamadan önce havada tırmanmaya devam eder. Etkili baca yüksekliği (Effective Stack Height) = Baca Boyu + Plume Rise formülü ile hesaplanarak, kirliliğin nereye çökeceği modellenir.

Bağıl nem, yüzdelik bir değerdir ve hava ısındıkça genleşme nedeniyle düşer.

Her sayısal hava tahmin modelinin belirli bir lokasyonda veya parametrede sistematik (bias) hatası vardır (örn: sürekli 2 derece soğuk tahmin etmesi). Geçmiş veriler veya yapay zeka kullanılarak bu yanlılığın matematiksel olarak düzeltilmesi işlemidir.

Havzanın hidrolojik karakterini yansıtan bir 'parmak izidir'. Havzanın bu 1 birimlik tepkisi (şekli) bulunduktan sonra, herhangi büyüklükteki bir fırtınanın (örneğin 10 cm'lik yağışın) yaratacağı taşkın, bu birim hidrografın lineer olarak katlanması ve kaydırılmasıyla çok hızlı hesaplanabilir.

GRIB formatı gridli (alan tabanlı) model verileri için kullanılırken, BUFR formatı dağınık nokta gözlemleri (Örn: havalimanı istasyonları, radyosonde balonları, uydu piksel verileri) için kullanılır. Tüm dünyadaki meteoroloji ofisleri ham gözlem verilerini saniyeler içinde BUFR formatında birbirleriyle (GTS ağı üzerinden) paylaşırlar.

VPD ne kadar yüksekse, havanın 'kurutma gücü' (bitkilerden su çekme şiddeti) o kadar fazladır. Seralarda nem kontrolü, bitkisel hastalıklar (fungus) ve açık tarımda bitki stresi (stomaların kapanması) açısından en kritik biyometeorolojik değişkendir.

Kararsızlık ve rüzgar makaslaması arasındaki dengeyi bulur. Düşük BRN (10-45) süper hücrelerin; yüksek BRN (>50) ise daha az organize olan çoklu-hücre (multicell) fırtınaların gelişeceğine işaret eder.

Atmosferde yükseldikçe hava soğur; dolayısıyla bulutun tepesi ne kadar soğuksa (-60, -70 °C gibi) bulut o kadar dikey yükselmiş (tropopoza ulaşmış) ve fırtına o kadar şiddetlidir demektir. Tropikal fırtınaların ve Cb bulutlarının teşhisinde anahtardır.

Bitkiler ve haşereler takvimdeki günleri değil, biriken ısıyı baz alarak gelişirler. Örneğin mısırın çiçeklenmesi veya buğdayın hasada gelmesi için toplam belirli bir GDD (ısı toplamı) gereklidir. İklim değişikliği ile GDD'ye daha erken ulaşılıp tarımsal döngüler kaymaktadır.

AERMOD'un aksine, rüzgar yönünün ve meteorolojik şartların alan boyunca değiştiği (örneğin dağlık araziler, kıyı şeritleri) ve kirleticilerin uzun mesafelere (50 km+) taşındığı durumları modellemek için EPA tarafından önerilen dinamik bir sistemdir.

Copernicus programı kapsamında ECMWF tarafından yürütülen CAMS, aerosol, toz, ozon, UV ve kirleticiler için global ve bölgesel analiz/tahmin ürünleri sağlar.

CAPE nedir?
CAPE (Convective Available Potential Energy), yer seviyesinden yukarı doğru hareket eden bir hava parselinin, çevre havasından daha sıcak olduğu katman boyunca sahip olduğu toplam potansiyel enerjiyi ifade eder.

Görüş mesafesinin 10 km veya daha fazla olduğu, 5000 feet altında veya en yüksek minimum sektör irtifası altında (hangisi büyükse) bulut olmadığı ve önemli bir hava hadisesi (yağış, fırtına vb.) bulunmadığı ideal uçuş koşullarını ifade eder.

Terabaytlarca büyüklükteki iklim modeli veya reanalysis verilerinin içinden belirli yılları kesmek, saatlik veriyi aylık ortalamaya çevirmek, grid çözünürlüğünü değiştirmek (regridding) veya zaman serisi üretmek gibi binlerce matematiksel işlemi bash (terminal) üzerinden saniyeler içinde yapan efsanevi C-tabanlı araçtır.

Yukarı doğru gönderdiği lazer darbelerinin bulut su damlacıklarından yansıma süresini ölçerek bulutların dikeydeki yüksekliğini hassas bir şekilde belirler. Havalimanı operasyonları (METAR gözlemleri) için kritik bir cihazdır.

CIN nedir?
CIN, atmosferin alt katmanlarında yer alan ve yüzeydeki havanın yukarı doğru yükselmesini engelleyen negatif bir enerji bariyeridir.

Ozon, ince partikül madde (PM), asit birikimi ve görünürlük sorunları gibi karmaşık atmosferik kimya problemlerini meteorolojik girdi (örn: WRF) kullanarak simüle eden EPA destekli gelişmiş bölgesel modeldir.

Bakanlık prosedürlerine göre ÇED dosyasına eklenmesi gereken; proje alanının uzun dönem iklim verileri (sıcaklık, yağış, rüzgar gülü), aşırı hava olayları maruziyeti ve özellikle sanayi yatırımları için Hava Kalitesi ve Dispersiyon modelleme (AERMOD vb.) altyapısının değerlendirildiği teknik meteoroloji uzmanlığı bölümüdür.

Atmosferik kararlılığın belirlenmesinde temel parametrelerden biridir. Yükseklikle sıcaklık ne kadar hızlı düşüyorsa (yüksek ELR), atmosfer o kadar kararsızdır ve dikey hareketler o kadar kolay oluşur.

Radar sinyalini iki eksende (yatay ve dikey) göndererek hidrometeorların (yağmur, dolu, kar) sadece miktarını değil, üç boyutlu şeklini de analiz edebilen teknolojidir. Büyük dolu tanelerinin tespiti ve şiddetli yağış tahmini doğruluklarında devrim yaratmıştır.

Çiğ noktası, havadaki mutlak su buharı miktarını gösteren çok önemli bir nem ölçütüdür.

Yağmurun buharlaşarak havayı aniden soğutmasıyla oluşan yoğun havanın yüzeye doğru hızla çökme (downburst, microburst) potansiyelidir. Yüksek DCAPE değerleri, fırtına anında yıkıcı rüzgar hamlelerinin (gust) habercisidir.

Yenilenebilir santraller yarına ne kadar üreteceklerini piyasaya bildirmek zorundadır. Rüzgar veya güneş tahmini hatalı çıkarsa, şebeke bu farkı kapatmak için pahalı yedek santralleri (doğalgaz/baraj) çalıştırır. Santral sahibi bu dengelemeyi ceza (dengesizlik maliyeti) olarak öder.

Genellikle 25 m/s (90 km/s) sınırıdır. Bu hız aşıldığında türbin kendini korumak için rotor kanatlarını tamamen rüzgara paralel hale getirir (feathering) ve jeneratör şebekeden ayrılır.

Modern türbinlerde genellikle 3 m/s (10-11 km/s) civarındadır. Daha düşük rüzgarlarda türbinin üreteceği enerji, kendi elektronik ve kontrol sistemlerinin harcayacağı enerjiyi (parasitic load) karşılamayacağı için rotor serbest döner veya frenlenir.

Bir şehrin (taşkın/UHI analizi), bir enerji santralinin veya denizüstü rüzgar (offshore) tesisinin; meteorolojik modeller (WRF), uydu verileri ve sensör ağlarından akan (SCADA vb.) saniyelik veriler kullanılarak bilgisayar ortamında birebir simüle edilmesi (örnek: Destination Earth projesi). Tehlike gerçekleşmeden sanal ortamda farklı senaryolarla test yapılmasına (What-if analizi) olanak tanır.

Dikey rüzgâr kesmesi, atmosferin farklı yükseklik seviyelerinde esen rüzgârların yön veya hızlarındaki ani farklılıkları ifade eder.

WRF gibi fiziksel atmosfer denklemlerini kullanan bölgesel (mezo-ölçek) modellerin, küresel sınır koşullarını kullanarak daha dar bir alanda yüksek çözünürlüklü çalıştırılmasıdır.

Atmosferin üst seviyelerindeki diverjans, yüzeyden yukarı doğru güçlü bir hava emilimine (yükselici harekete) neden olarak yüzeyde alçak basınç oluşumunu ve şiddetli konveksiyonu tetikler.

Dolu, güçlü dikey yukarı yönlü hava akımlarına (updraft) sahip Cumulonimbus bulutları içerisinde oluşur.

Doppler etkisi prensibini kullanarak, yansıyan elektromanyetik sinyalin frekansındaki değişimi ölçer. Bu sayede bulut içindeki yağış parçacıklarının radara doğru mu yoksa radardan uzağa mı hareket ettiğini (rüzgar hızını) algılar. Tornado (hortum) ve mezo-siklon tespiti için vazgeçilmezdir.

Küresel iklim veya hava modellerinin (örn: 25 km çözünürlük) daha yerel bir bölge için (örn: 1 km) detaylandırılması tekniğidir. Dinamik ve istatistiksel olmak üzere ikiye ayrılır.

Python, C ve Fortran gibi dillerde, dünyadaki standart meteorolojik veri formatlarını (GRIB/BUFR) decode etmek (okumak), analiz etmek ve encode etmek (yazmak) için açık kaynak kodlu ve operasyonel meteorolojide zorunlu olarak kullanılan API kütüphanesidir.

ECMWF, dünyanın en gelişmiş küresel sayısal hava tahmin modeli olarak kabul edilir.

Büyük bir CAPE (güçlü yükselim) ve yüksek SRH (güçlü dönüş) değerlerini birleştirerek, rotasyonlu şiddetli fırtınaların (Süper Hücre) ortamını derecelendirir. EHI > 1 değerleri süper hücre potansiyeline işaret eder.

Geçmiş 30-50 yıllık iklim verilerinin (maksimum rüzgar, maksimum sıcaklık vb.) Gumbel, Weibull, GEV (Generalized Extreme Value) gibi özel istatistiksel dağılımlara uydurularak; gelecekteki 50, 100 veya 500 yıllık tekerrür sürelerine karşılık gelen tasarım değerlerinin hesaplanması tekniğidir.

LFC'den serbestçe yükselen hava parseli EL seviyesinde kaldırma kuvvetini kaybeder. Güçlü fırtınalarda Cumulonimbus (Cb) bulutlarının tepe kısmındaki örs (anvil) yapısının oluştuğu irtifadır.

AEP tahmin modellemelerinde rüzgardan (veya güneşten) alınan net enerji, türbin çıkışından santralin ana şalt merkezine ve nihai şebeke sayacına ulaşana kadar dirençlerden ötürü %2 ile %4 arası azalır.

Bir bölgedeki (örn: İstanbul) fabrikalar (noktasal), yollar/araçlar (çizgisel), konut ısınması (alansal) ve doğal ormanlar (biyojenik) tarafından bir yılda/günde atmosfere kaç ton kirletici (PM, SO2, NOx) atıldığının hesaplanıp coğrafi olarak haritalanmasıdır. CMAQ veya AERMOD gibi modeller, motorlarına yakıt olarak bu envanteri alırlar.

Atmosferin başlangıç koşullarındaki ufak değişimlerin etkisini görmek için bir modelin hafifçe değiştirilmiş verilerle defalarca çalıştırılması ve olasılık hesabı yapılmasıdır.

Bir hava parseli içindeki tüm su buharının yoğuşturularak açığa çıkan gizli ısının parsele eklenmesi ve ardından 1000 hPa basıncına indirilmesiyle elde edilir. Sıcak ve nemli hava kütlelerinin (örn. tropikal hava) tespitinde çok önemlidir.

Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından tarımsal su ihtiyacı ve sulama planlaması için dünya genelinde kabul gören en hassas ve tutarlı evapotranspirasyon (su tüketimi) hesaplama modelidir.

Özellikle kuvvetli karaya doğru esen rüzgarların suyu kıyıya yığması ve derin düşük basınç merkezlerinin (örneğin kasırgalar) emme etkisiyle suyun genleşmesi sonucu, normal gelgit seviyesinin metrelerce üzerine çıkan ve kıyı taşkınlarına sebep olan devasa deniz yükselmesidir.

ECMWF veya GFS rüzgar alanlarını (3D) kullanarak, yüz milyonlarca sanal kirlilik parçacığının havada ileri veya geri (kaynak tespiti) yönde nasıl sürüklendiğini, dağıldığını ve çökeldiğini simüle eden dünyaca ünlü açık kaynaklı modeldir.

NREL ve TUDelft tarafından geliştirilen Python tabanlı hızlı bir wake (türbin izi) hesaplama motorudur. Park içindeki türbinlerin birbirine etkisini azaltmak için ön sıradaki türbinlerin rüzgarı arka sıraya nasıl 'yönlendireceği' (wake steering/yaw control) araştırmalarında popülerdir.

QGIS, ArcGIS, Google Earth Engine ve Python'un harita paketleri dahil olmak üzere hemen hemen dünyadaki tüm GIS yazılımlarının arka planında veri okumak, format dönüştürmek (örn: NetCDF'ten GeoTIFF'e) ve projeksiyon sistemini değiştirmek için sessizce çalışan, C++ tabanlı efsanevi çeviri kütüphanesidir.

GFS, NOAA tarafından üretilen ve tüm dünya atmosferini simüle eden küresel bir modeldir.

GHI (Global Horizontal Irradiance): Yatay yüzeye düşen toplam güneş radyasyonu.
DNI (Direct Normal Irradiance): Atmosferde saçılmadan doğrudan (direkt) güneşten gelen radyasyon (Konsantre sistemler için çok önemlidir).
DHI (Diffuse Horizontal Irradiance): Bulutlar ve partiküller tarafından saçılarak yeryüzüne ulaşan dolaylı radyasyon. (GHI = DNI*cos(θ) + DHI)

Landsat, Sentinel, MODIS, ERA5 gibi tüm küresel veri arşivlerini kendi sunucularında tutan ve kullanıcının veriyi indirmeden sadece JavaScript/Python kodlarıyla saniyeler içinde orman kesimi, UHI (Şehir ısı adası) veya tarımsal kuraklık gibi küresel/bölgesel analizleri yapmasını (bulut bilişim) sağlayan teknolojik devrimdir.

Türbin kanatlarının bağlandığı merkez noktanın kule üzerindeki yüksekliğidir. Atmosfer sınır tabakasında rüzgar hızı yükseklikle logaritmik (veya üssel) olarak arttığı için (rüzgar profili), hub height ne kadar yüksekse türbinin maruz kalacağı WPD o kadar yüksektir.

ECMWF, GFS, ICON gibi dünyadaki tüm sayısal hava tahmin modelleri, terabaytlarca boyutundaki günlük tahmin çıktılarını GRIB (özellikle günümüzde GRIB2) formatında paketleyip yayınlar. Son derece sıkıştırılmış bir formattır ve işlenmesi için ecCodes gibi özel kütüphanelere ihtiyaç duyar.

Türbin üreticileri tarafından belirlenen; türbinin çalışmaya başladığı (cut-in), nominal güce ulaştığı (rated) ve güvenlik gereği durduğu (cut-out) rüzgar hızlarını MW/kW cinsinden gösteren doğrusal olmayan bir performans eğrisidir.

Sanayi Tesislerinden Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (SKHKKY) uyarınca, tesisten çıkacak toz, NOx, SO2 gibi gazların çevreye ve yerleşim yerlerine limitlerin üzerinde zarar verip vermeyeceğini AERMOD veya CALPUFF modelleriyle hesaplayan zorunlu meteorolojik-çevresel rapordur.

Basınç, sıcaklık ve neme bağlıdır. Rüzgar enerjisi potansiyelini doğrudan etkiler.

Uçuş güvenliği için türbülans, buzlanma, sis gibi olayları inceler ve tahmin üretir.

USACE (ABD Ordusu Mühendislik Birliği) tarafından geliştirilen ve endüstri standardı haline gelen bu yazılım; bir havzaya düşen yağışın infiltrasyon, kar erimesi ve yüzey akışı (runoff) süreçlerinden geçerek dere yatağında nasıl bir hidrograf (akım eğrisi) oluşturacağını simüle eder.

USACE tarafından geliştirilen HEC-RAS, HEC-HMS'ten veya diğer kaynaklardan gelen akım verilerini kullanarak, derenin veya kanalın hidrolik kapasitesini ve suyun hangi topoğrafik kotlara taşacağını (taşkın sınırları) 1 boyutlu veya 2 boyutlu olarak modelleyen temel inşaat/hidrolik yazılımıdır.

X ekseninde zaman (saat, gün), Y ekseninde akım (m³/s) bulunur. Taşkının ne zaman başlayacağını, pik (tepe) debiye ne zaman ulaşacağını ve ne kadar sürede geri çekileceğini göstererek köprü, dere ıslahı ve erken uyarı sistemleri için temel görsel-sayısal altlığı sunar.

Bir sayısal tahmin sisteminin (veya rüzgar/dalga modelinin) geçmiş bir tarihteki koşulları tahmin etmeye çalışması (back-casting). Modelin performansını test etmek veya veri olmayan yerlerde tarihsel veri seti (reanalysis benzeri) üretmek için kullanılır.

Bir hava parselinin geçmişten geldiği veya gelecekte gideceği rotayı (trajektori) ve volkanik kül, duman veya nükleer sızıntı gibi maddelerin atmosferik dağılımını hesaplamak için kullanılan dünyadaki en popüler lagrangian modelidir.

ICON, atmosfere ikozahedral (yirmi yüzlü) bir grid yapısı uygulayan, modern, ölçeklenebilir ve operasyonel sayısal hava tahmin sistemidir.

Altyapı (kanalizasyon, menfez, baraj savakları) tasarımlarında temel teşkil eden eğrilerdir. Belli bir şiddetteki yağışın ne kadar süre devam edeceği ve istatistiksel olarak kaç yılda bir (Tekerrür Süresi) tekrarlanacağının (örneğin 100 yıllık 1 saatlik yağış şiddeti) hesaplanmasıdır.

Uluslararası Elektroteknik Komisyonu (IEC) standartlarına (IEC 61400) göre sahalar Rüzgar Hızı'na göre Sınıf I (yüksek), II (orta), III (düşük) ve Türbülans Yoğunluğu'na göre A, B, C olarak kategorize edilir. Uygun sınıf türbin seçilmemesi garanti ihlali ve felaketle sonuçlanır.

Karbondioksit vb. sera gazlarının etkisiyle ısınma ve buna bağlı ekstrem hidro-meteorolojik afetleri tetikleyen değişim sürecidir.

KGK (Kamu Gözetimi Kurumu) Sürdürülebilirlik Standartları (TSRS 2) ve uluslararası TCFD çerçevesi uyumlu olarak, sel, kuraklık, fırtına, sıcak hava dalgası gibi meteorolojik/fiziksel iklim tehlikelerinin SSP senaryoları altında varlık (asset) lokasyonlarına verebileceği fiziki ve finansal etkilerin yüksek çözünürlüklü dijital haritalandırılması ve raporlanmasıdır.

Günlük (veya saatlik) olarak değişen hava koşullarına (özellikle öğlen sıcağı ve neme) aşırı duyarlıdır. FFMC çok yüksekse, bir kıvılcım veya atılan bir izmaritin ormanı anında tutuşturma ihtimali çok yüksektir.

Yağış şiddeti, toprağın maksimum sızma kapasitesini (infiltration capacity) aştığı anda su yüzeyde birikmeye ve göllenip akışa geçmeye başlar. Horton veya Green-Ampt denklemleriyle modellenir ve yeraltı suyu beslenimi (recharge) için hayati bir süreçtir.

Büyük ölçekli atmosferik değişkenler ile geçmişteki yerel gözlem verileri arasında kurulan ampirik/istatistiksel denklemler vasıtasıyla yüksek çözünürlüklü tahmin veya iklim projeksiyonu üretilmesidir.

Atmosferde yerçekimi ivmesi yükseklikle ve enlemle değiştiği için, geometrik metre yerine 'jeopotansiyel metre' kullanılır. 500 hPa veya 850 hPa izobar haritalarında rüzgar akışını (trough/ridge) ve sıcaklık adveksiyonlarını yorumlamak için temel değişkendir.

Yer sürtünmesinin ihmal edildiği (serbest atmosfer, >1000m) ve rüzgarın izobarlara tamamen paralel estiği teorik dengedir. Büyük ölçekli meteorolojik sistemlerin davranışını modellemek için temel teşkil eder.

850, 700 ve 500 hPa seviyelerindeki sıcaklık ve çiğ noktası değerleri formüle edilir. Özellikle hava kütlesi (air-mass) tipi konvektif yağış ve şiddetli yağmur olasılığını değerlendirmede çok başarılıdır. 35 üzerindeki değerler yüksek fırtına olasılığına işaret eder.

Bir santralin (RES, GES, vb.) yıl boyunca kesintisiz maksimum (kurulu) gücünde çalışması durumunda üreteceği toplam enerji ile sahada hava koşulları nedeniyle üretebildiği gerçek enerji miktarının yüzdesel oranıdır. RES'ler için %30-50, GES'ler için %15-25 arası değerler normal kabul edilir.

Bir kilogram kuru hava başına düşen su buharının gram cinsinden miktarıdır. Basınç veya sıcaklık değişimlerinden (yoğuşma olmadığı sürece) etkilenmeyen çok güvenilir bir mutlak nem ölçütüdür.

Sinyalin atmosferdeki sıvı su (iri yağmur) içinden geçerken yavaşlamasını/kaymasını hesaplar. ZDR ve dBZ'nin aksine radarın kısmen engellendiği yerlerde, şiddetli yağış altında veya dolu ile karışık yağmurda sıvı su miktarını (şiddetli sel riskini) en hassas tahmin eden radar değişkenidir.

Yağış ve maksimum sıcaklığa dayanarak toprağın ne kadar derinine kadar kuruduğunu ölçer (0-800 skalası). KBDI değeri yüksekse, yangın sadece yüzeyde kalmaz, köklere ve toprağa inerek söndürülmesi imkansız, haftalar süren felaketlere yol açar.

UHI etkisi, yeşil alanların azalması ve ısıyı hapseden malzemelerin çoğalmasıyla oluşur.

İklim bilimi, genellikle 30 yıllık ortalamaları ve ekstrem olay frekanslarını araştırır.

Taşkın hidrolojisinin en temel hesaplama parametrelerinden biridir. Sağanak bir yağmur başladığında debinin pik (maksimum) noktasına ne kadar sürede ulaşacağını belirler. Küçük/eğimli havzaların Tc'si kısa (aniden sel basar), büyük ormanlık havzaların Tc'si uzundur.

Yüzey seviyesinde hava kütleleri birbirine yaklaştığında (örneğin deniz meltemi cepheleri), hava birikecek yer bulamadığı için mecburen yukarı doğru tırmanır. Bu dikey hareket, fırtına ve yağış oluşumunun ana mekanizmalarındandır.

Değeri 1'e yakınsa radarın baktığı bölgedeki tüm tanecikler tek tiptir (saf yağmur veya saf kar). Değer düşüyorsa ortamda farklı şekil ve türde karışık yapılar (eriyen kar, kuş sürüsü, böcekler veya hortumun havaya savurduğu enkaz/debris) vardır.

AEP hesaplanırken teorik üretimin %100'ü şebekeye verilemez. Genellikle bir Rüzgar Santralinin kullanılabilirliği (Availability) %97 civarındadır. İklimin sertliği ve don/buzlanma koşulları bakım ekiplerinin ulaşımını engellerse bu kayıp artar.

Bir hava kütlesi yoğuşma seviyesine ulaşana kadar yükselirken çevreye ısı vermediği (adyabatik) varsayımıyla basınç azalmasından dolayı bu sabit hızla soğur.

Yüzeyden kuru adyabatik olarak yükselen hava parselinin sıcaklığının çiğ noktası sıcaklığına eşitlendiği ve yoğuşmanın (bulut tabanının) başladığı teorik irtifadır.

Bir hava parseli LFC'ye kadar zorla yükseltilirse, bu noktadan sonra dışarıdan bir etki olmadan, tamamen kendi kaldırma kuvvetiyle (pozitif yüzerlik) atmosferin üst katmanlarına doğru fırlayabilir. Fırtına oluşumunun tetikleyicisidir.

Lazer atımlarının atmosferdeki aerosollerden yansımasını (Doppler kaymasını) analiz ederek rüzgar hızını, türbülansı ve aerosol dikey profilini yüksek çözünürlükte ölçer. Özellikle modern rüzgar enerjisi sahalarında yüksek direk kurulumu yerine tercih edilmektedir.

Yüzeyden 500 hPa seviyesine (yaklaşık 5.5 km) adyabatik olarak yükseltilen bir hava parselinin sıcaklığı, o seviyedeki gerçek çevre sıcaklığından çıkarılır. Negatif LI değerleri, parselin çevreden sıcak (pozitif yüzer) olduğunu ve şiddetli gök gürültülü fırtına potansiyeli bulunduğunu gösterir.

Genellikle yüzey ile 2000 feet arasında oluşan, hava aracının kalkış ve yaklaşma aşamalarında aniden hız veya yön değiştiren rüzgarlar (veya Microburst/Downburst gibi olaylar) yüzünden anlık kaldırma kaybına neden olarak yere çakılma riski yaratan tehlikeli fenomendir.

Bir RES sahasında genellikle sadece 1 yıllık rüzgar ölçümü yapılır (MGM standardı vb.). Ancak 1 yıl sahanın 20 yıllık iklimini temsil edemez. MCP yöntemiyle, saha ölçümleri yakındaki uzun dönemli güvenilir bir veriyle (örneğin ERA5 reanalysis) istatistiksel olarak korelasyona sokulur ve sahanın uzun dönem rüzgar iklimi tahmin (predict) edilir.

METAR, sivil ve askeri havacılıkta kullanılan kodlanmış meteorolojik gözlem raporudur.

Lineer modellerin (WAsP) hata payının arttığı çok karmaşık ve dik tepelik sahalarda, akışkanlar dinamiği (Navier-Stokes denklemleri) kullanarak rüzgarın hızlanmasını, türbülanslanmasını ve kopmasını (flow separation) yüksek çözünürlüklü çözen ticari bir CFD çözümüdür.

Elektromanyetik dalgalar (mikrodalgalar) göndererek atmosferdeki su, buz veya kar tanelerinden yansıyan (geri saçılan) sinyalleri yakalayan ve yağışın mekansal/zamansal dağılımını (özellikle şiddetli fırtınaları) anlık olarak görüntüleyen en kritik uzaktan algılama cihazıdır.

EUMETSAT tarafından işletilen, çok daha yüksek çözünürlük, daha sık görüntüleme ve tarihte ilk defa jeostasyoner yörüngede yıldırım haritalama (Lightning Imager) kapasitesine sahip ileri düzey uydu sistemidir.

Standart xarray veya numpy'ın üzerine inşa edilmiştir. Skew-T termodinamik diyagramı çizme, rüzgar vektör hesaplamaları, yoğunluk, potansiyel sıcaklık ve hava parseli dinamikleri (CAPE hesabı) gibi spesifik meteoroloji formüllerini hazır fonksiyon (API) olarak sunar.

Enerji üretimini maksimize etmek, wake kayıplarını (birbirini gölgeleme) minimize etmek, ekstrem rüzgar/türbülans yükü limitlerini aşmamak ve arazi kısıtlarına (yol, ev, eğim) uymak amacıyla yapılan karmaşık mühendislik/optimizasyon çalışmasıdır. DTU WAsP'ın ana kullanım amacıdır.

Yalnızca yüzeydeki ekstrem bir değeri kullanmak yerine alt tabakanın tamamının ortalamasını aldığı için, fırtına başlangıç enerjisini tahmin etmede atmosferin gerçek durumunu çok daha iyi ve kararlı bir şekilde yansıtır.

MAE, RMSE, Bias, Korelasyon gibi istatistiksel metrikler veya kategorik doğrulama yöntemleri kullanılarak, modelin geçmiş performansı üzerinden güvenilirliğinin kantitatif olarak test edilmesidir.

Atmosferik (aerosol, bulut), karasal (yüzey sıcaklığı, yangınlar, bitki örtüsü) ve okyanus süreçlerini günde 1-2 kez küresel olarak izleyen, meteoroloji ve iklim çalışmalarında devrim yaratmış temel bir uzaktan algılama enstrümanıdır.

Rüzgar profili sadece pürüzlülüğe değil, güneşin yeri ısıtmasına veya geceleri soğutmasına (kararlılık) bağlıdır. Monin-Obukhov uzunluğu, atmosferin ne kadar kararlı (gece), kararsız (gündüz) veya nötr (fırtınalı bulutlu gün) olduğunu matematiksel olarak ifade ederek rüzgar yüksekliğe uzatılırken (extrapolation) kullanılır.

Bazen en sıcak ve nemli hava yüzeyde değil, biraz daha yüksekte (örn. 850 hPa) bulunur. MUCAPE, en kararsız olan bu katmanı arayıp bularak enerjiyi hesaplar. Özellikle gece fırtınalarının (elevated convection) analizinde çok kritiktir.

CDO'ya benzer ancak NetCDF dosyalarının çok düşük seviye niteliklerini (metadata) düzenleme, devasa dosyaları (ncrcat) birleştirme veya iki dosyayı birbirinden çıkarma/bölme (ncbo) işlemlerinde, Python ile kod yazmaya gerek bırakmadan UNIX felsefesiyle veri analizi sağlar.

NDVI'ya benzer şekilde, beton, asfalt ve yapılaşmış kentsel alanların belirli kızılötesi dalga boylarını (SWIR) farklı yansıtmasından yararlanarak, bir şehrin arazi kullanımı değişimini ve betonlaşma hızını izlemek için kullanılır.

Sağlıklı bitkilerin kırmızı (Red) ışığı çok emip, yakın kızılötesi (NIR) ışığı çok güçlü yansıtması prensibine dayanır. (NIR - Red) / (NIR + Red) formülü ile hesaplanır. -1 ile +1 arasında değer alır; yüksek pozitif değerler gür ve sağlıklı ormanları/tarım arazilerini temsil eder.

Parsel içindeki su buharı yoğuşurken açığa çıkan gizli ısı (latent heat), parselin kuru adyabatik orana göre daha yavaş soğumasına (yaklaşık 5-6 °C/km) neden olur.

Sıcaklık, rüzgar gibi değişkenlerin Enlem, Boylam, İrtifa (Z) ve Zaman (T) gibi 4 boyutlu devasa gridler (matrisler) halinde, beraberinde meta-verileri (birimler, eksen isimleri vb.) ile birlikte sıkıştırılmış (ikili/binary) ve makineden bağımsız (self-describing) olarak saklandığı akademik ve operasyonel standart formattır.

Genellikle 10-13 m/s (36-47 km/s) arasındadır. Rüzgar bu hızın üzerine çıktığında, türbin kanat açılarını (pitch control) değiştirerek rüzgarın fazla enerjisini havaya döker ve üretimi nominal kapasitede sabit tutar.

Radar, uydu ve anlık gözlemler kullanılarak özellikle şiddetli yağış, dolu ve fırtına gibi anlık olayların çok yüksek mekansal çözünürlükle tahmin edilmesidir.

Barajların dolusavak (spillway) ve nükleer santral gibi stratejik tesislerin drenaj tasarımları PMF'ye göre boyutlandırılır. Amaç, milyonda bir bile olsa oluşacak bir taşkında barajın yıkılmasını (ve on binlerce insanın ölmesini) önlemektir.

Ekstrem değer analizi veya istatistiksel tekerrür sürelerinden (100 yıllık vb.) farklı olarak; atmosferik nemin ve termodinamik fırtına dinamiğinin havzaya boşaltabileceği fiziksel en üst (en kötü senaryo) limittir.

Örneğin 'yarın yağmur yağacak' demek yerine 'yarın %80 ihtimalle yağmur bekleniyor' şeklinde belirsizliğin kantitatif ifadesidir. Karar destek sistemleri için hayati önemdedir.

Örneğin 500 GB boyutunda küresel bir iklim dosyanız var. Siz sadece Ankara'nın 1 yıllık sıcaklık verisini (1 MB) istiyorsunuz. OPeNDAP protokolü sayesinde, dosyayı indirmeden Python (xarray) ile URL üzerinden sadece o küçük koordinat dilimini (subset) saniyeler içinde sunucudan çekebilirsiniz.

Mühendisliğin her dalında (uçak, otomotiv) kullanıldığı gibi, şehir içindeki karmaşık rüzgar akışlarını, bina çevresindeki hava kirliliği sıkışmasını veya rüzgar türbin kanatlarının mikro-aerodinamiğini modellemek için meteoroloji/mühendislik araştırmacılarının bir numaralı tercihidir.

UL Solutions çatısı altında bulunan yazılım, rüzgar parkı mizanpajını optimize etme, wake modellerini test etme ve elektriksel kablo çekim rotalarını en verimli/ucuz şekilde tasarlama konularında çok güçlüdür.

Sıcaklık, bağıl nem, atmosferik basınç, rüzgar hızı ve yönü, yağış, güneş radyasyonu gibi parametreleri insan müdahalesi olmadan dijital sensörlerle ölçen ve uydu/GSM yoluyla veri merkezine ileten temel gözlem birimidir.

Denizcilikte deniz durumunu (Sea State) ifade etmek için kullanılan standart uluslararası göstergedir. Gerçekte deniz yüzeyindeki en büyük dalgaları değil, usta bir gözlemcinin çıplak gözle tahmin edeceği dalga yüksekliğini çok iyi temsil eden istatistiksel bir hesaplamadır.

Karışım oranına çok benzer ancak paydaya sadece kuru hava değil, toplam hava kütlesi (kuru hava + su buharı) konulur. İklim modellemelerinde ve atmosferik kütle korunum denklemlerinde sıkça kullanılır.

AEP hesaplanırken ortaya çıkan istatistiksel belirsizliklerin ifadesidir. P50, üretimin belirtilen değeri aşma ihtimalinin %50 olduğu (beklenen ortalama) değerdir. P90 ise riskin daha az olduğu muhafazakar bir tahmindir; belirtilen üretimin aşılma ihtimalinin %90 olduğunu gösterir ve bankalar genellikle kredilendirmede P90 değerini referans alır.

Yukarıdaki kar taneleri aşağı düşerken donma (0°C) seviyesinden geçip erimeye başladıklarında etrafları bir su filmi ile kaplanır. Radar, bu ıslak kar tanelerini devasa su damlaları gibi algılayıp yansımayı (dBZ) anlık olarak aşırı yüksek gösterir. Bu durum yağış miktarının yanlış hesaplanmasına (overestimation) neden olabilir.

Eğer yeryüzü veya bulut kusursuz bir siyah cisim (blackbody) olsaydı o radyansı yayacağı düşünülen teorik sıcaklıktır. İklim çalışmalarında ve LST hesaplamalarında ana veridir.

Güneşten gelen doğrudan ve yansıyan/dağılan radyasyonun toplamını (Global Horizontal Irradiance - GHI) Watt/metrekare (W/m²) cinsinden ölçer. Güneş enerjisi (GES) fizibilite ve performans testlerinin en kritik sensörüdür.

Hava kirliliğinin temel göstergelerinden biridir. Toz, polen, kurum ve sanayi emisyonları kaynaklıdır. Solunum yoluna (boğaz ve akciğer üst kısımları) nüfuz ederek astım, bronşit gibi hastalıklara yol açan, hava kalitesi modellerinde en sık hesaplanan kirletici türüdür.

PM10'dan çok daha tehlikelidir çünkü o kadar küçüktür (bir saç telinin 1/30'u) ki doğrudan akciğer alveollerine ve hatta kana karışabilir. Özellikle dizel egzozu, kömür yanması ve orman yangınlarından kaynaklanan, kalp ve akciğer hastalıklarına (erken ölümlere) neden olan bir numaralı kirleticidir.

Milyonlarca meteoroloji istasyonunun (Nokta) koordinatlarını, radar/uydu yağış haritalarını (Raster) ve nehir taşkın yataklarını (Poligon) aynı veritabanında (SQL ile) tutup, 'Şu koordinattaki istasyonun 50 km yarıçapındaki en yoğun yağış hücresi nedir?' gibi inanılmaz hızlı mekansal sorgular atan web-CBS altyapılarının kalbidir.

Atmosferde farklı yüksekliklerdeki hava kütlelerini aynı basınç seviyesine (genellikle 1000 hPa) indirgeyerek, sıcaklıklarını adil bir şekilde karşılaştırmamızı sağlayan, adyabatik süreçlerde korunumlu bir termodinamik değişkendir.

Adyabatik hareketlerde ve sürtünmesiz ortamda sabit kalır (korunur). Stratosferden troposfere doğru olan hava kütlesi transferlerinin izlenmesi ve dinamik jet akımı/siklon analizlerinde kullanılan çok güçlü bir araçtır.

Havadaki toplam nem yükünün milimetre veya inç cinsinden karşılığıdır. Çok yüksek PWAT değerleri atmosferde büyük bir su deposu bulunduğunu ve sel/taşkın (flash flood) yapabilecek şiddetli sağanak yağış riskini gösterir.

Barajlar, göletler, HES (Hidroelektrik) projeleri, köprüler veya otoyol sanat yapılarının tasarımı için, havzaya düşen ekstrem yağışların akışa geçişi (HEC-HMS), taşkın debileri ve sediman taşınımı gibi meteorolojik ve hidrolojik süreçlerin DSİ ve ilgili standartlara göre hesaplandığı yasal rapordur.

Avrupa Komisyonu (JRC) tarafından işletilir. Dünyanın herhangi bir noktasına (Tıklanan konuma) ait uydudan türetilmiş aylık/saatlik güneş radyasyonunu, en uygun panel eğim açısını (tilt/azimuth) ve tahmini yıllık elektrik üretimini (kWh) ücretsiz, saniyeler içinde simüle eder.

Güneş radyasyonu verilerini (GHI, DNI, DHI) sıcaklık ve gölgeleme modelleriyle birleştirerek, tasarlanan GES tesisinin panellerine, inverterlarına ve şebeke kayıplarına göre net yıllık üretim performansını (PR) simüle eden sektör standardı araçtır.

WSR-88D (NEXRAD), SIGMET veya CFRadial formatındaki çok karmaşık, ham kutupsal radar verilerini (Reflektivite, Radyal hız, ZDR) okur; kalite kontrol filtreleri uygular, grid formatına (Cartesian) dönüştürür ve haritalandırır. Dünyadaki Radar-Meteorologlarının standart Python aracıdır.

MetPy, xarray, Cartopy, numpy ve pandas gibi devasa ekosistemi sayesinde; dev iklim verilerinin işlenmesinden (Big Data), radar/uydu haritalarının çizdirilmesine, yapay zeka ile hava tahmini (Machine Learning) yapılmasından, API tabanlı otomatik erken uyarı sistemlerinin yazılmasına kadar modern meteoroloji mühendisliğinin ana dili haline gelmiştir.

Geleneksel arayüzlü yazılımlar yerine on binlerce farklı rüzgar santrali senaryosunu, yüzlerce farklı analitik wake modeli (Jensen, Bastankhah vb.) ile dakikalar içinde simüle etmek, makine öğrenmesi ve optimizasyon algoritmalarıyla birleştirmek için veri bilimcileri tarafından kullanılır.

Meteorolojik model haritalarının (yağış, rüzgar), uydu görüntülerinin (NDVI, LST), Rüzgar Atlası (WAsP) sonuçlarının, taşkın risk (HEC-RAS) haritalarının ve demografik verilerin (YİDEP planlaması vb.) mekansal olarak üst üste bindirilip (katman/layer), coğrafi analizlerin yapıldığı vazgeçilmez masaüstü yazılımıdır.

Uçakların irtifa (altitude) göstergeleri temelde birer barometredir. QNH, havalimanındaki istasyon basıncının standart atmosfere göre deniz seviyesine indirgenmiş halidir. Pilot bu değeri uçağa girdiğinde, altimetre pist üzerinde dururken doğrudan havalimanının rakımını gösterir.

Fırtınanın dikey olarak atmosferde ne kadar yükseğe tırmanabildiğini (dolayısıyla şiddetini) gösterir. Stratosferi delen (Overshooting Top) echo-top seviyeleri son derece şiddetli fırtınaların kesin işaretidir.

Radarın bakış açısının (elevasyon) önünde bir dağ varsa, dağın arkasında kalan bölgelerde radar hiçbir yağışı göremez (kör nokta). Dağlık bölgelerde (örn: Doğu Anadolu, Karadeniz) radar ağının sık kurulmasını gerektiren en büyük sorundur.

Radar ekranlarında gördüğümüz renkli haritaların temel birimidir. Düşük dBZ (örn: 10-20) hafif yağmuru veya bulutu, yüksek dBZ (örn: 50-65) ise şiddetli konvektif sağanakları ve iri doluyu temsil eder.

Özellikle C-Bant (ve daha kısa dalga boylu X-Bant) radarlarının çok şiddetli fırtınalara (squall line) baktığında sinyalin fırtınanın içine hapsolup arkasındaki sistemi görememesine neden olan dezavantajıdır. S-Bant radarlar zayıflamadan pek etkilenmez.

Doppler frekans kaymasından hesaplanır. Geleneksel olarak radara yaklaşan hızlar yeşil/mavi, uzaklaşan hızlar kırmızı/turuncu ile gösterilir. Doğrudan bulut içindeki rüzgar fırtınalarını ölçer.

Sıcaklık, nem ve basınç verilerini dikey profil olarak kaydeden sistemdir.

Belirli boydaki (0.12 m) ve yeterli suyu olan yeşil çim yüzeyinden havaya doğru oluşan terleme (bitki) ve buharlaşma (toprak) miktarıdır. İklimin atmosferik kurutma gücünü (sıcaklık, rüzgar, nem, güneş ışınımı) tek bir değişkende özetler.

Kanada Hükümeti tarafından desteklenen, tüm dünyada mühendis ve karar alıcıların projelerin karbon emisyon azaltımını, geri ödeme süresini ve ekonomik rantabilitesini standart bir platformda hesaplamasını sağlayan (Excel/Windows tabanlı) yazılım ekosistemidir.

NWP ve makine öğrenmesi kullanılarak rüzgar hızının MW cinsinden güce dönüştürülmesidir.

WPD, sahada rüzgârın potansiyel enerji kapasitesini gösterir. Rüzgar hızı ve hava yoğunluğuna bağlıdır.

Pusula yönlerine göre rüzgarın esme sıklığını ve hangi hız aralıklarında estiğini görselleştirir. Rüzgar türbinlerinin arazide nasıl dizileceği (hakim rüzgar yönüne dik) ve havalimanı pistlerinin doğrultularının belirlenmesi (yan rüzgar analizi) için en temel analizdir.

RES projesinin enerji potansiyelini bulmak için WAsP (veya CFD) kullanılarak yapılan nihai mühendislik simülasyonudur. Sahadaki rüzgarın uzun döneme uzatılması (MCP), türbinlerin yerleşimi (Micro-siting), Wake kayıplarının hesabı, AEP (Yıllık enerji üretimi) ve P50/P90 risk hesaplarını içeren bankability (finansman sağlanabilir) belgesidir.

Ölçüm direğindeki farklı yüksekliklerden (örn. 50m ve 80m) ampirik olarak hesaplanır. Nötr düz arazilerde standart değer (Hellmann exponent) 1/7 (0.143) kabul edilse de; kompleks arazi, orman veya gece şartlarında çok daha yüksek (0.3-0.4) olabilir.

Bir Rüzgar Enerjisi Santrali yatırımı öncesi kurulacak olan 60-120m uzunluğundaki meteorolojik ölçüm direğinin kurulumuna dair mühendislik hesabıdır. MGM'nin (Meteoroloji Genel Müdürlüğü) mevcut yönetmeliklerine göre, bu proje dosyasının inşaat, makine ve Meteoroloji Mühendisi tarafından hazırlanıp ıslak imza ile onaylanması zorunludur.

Sahada kurulan meteorolojik istasyonun veya LiDAR/SODAR sisteminin en az 1 yıl boyunca (MGM standardı) topladığı yüksek frekanslı rüzgar verilerinin kalite kontrolünden geçirilerek (QA/QC), frekans dağılımları ve rüzgar gülleri ile birlikte resmi formata uygun olarak Bakanlığa sunulmak üzere raporlanmasıdır.

Yoğun sis veya çok şiddetli yağışlarda genel görüş mesafesinden (Visibility) ziyade, hassas optik sensörlerle (Transmissometer) doğrudan pist (Runway) boyunca hesaplanan ve aletli iniş (ILS) kategorilerini (CAT I, II, III) belirleyen kritik mesafedir.

ABD Ulusal Yenilenebilir Enerji Laboratuvarı (NREL) tarafından ücretsiz sağlanan; rüzgar, güneş (PV ve CSP), jeotermal ve depolama sistemlerinin teknik enerji üretimleri ile LCOE (Seviyelendirilmiş Enerji Maliyeti) finansal analizlerini birleştiren çok güçlü bir araçtır.

NWP, atmosferi 3 boyutlu gridlere bölerek matematiksel denklemlerle geleceği tahmin eder.

Günün en sıcak saatlerinde, yerden ısınarak yükselen havanın sahip olduğu maksimum potansiyel konvektif enerjidir. Yüzey sınır tabakası koşullarına (nem, sıcaklık) çok duyarlıdır.

Özellikle Rüzgar (RES) ve Güneş (GES) santrallerinde, her bir türbinin veya invertörün anlık ürettiği gücü, nacelle rüzgar hızını, ekipman sıcaklıklarını saniye saniye toplayan kumanda sistemidir. Rüzgar enerjisi tahmin modellerinin eğitilmesinde ve güncellenmesinde en değerli veri kaynağıdır.

ABD Toprak Koruma Servisi (SCS/NRCS) tarafından geliştirilmiş ve tüm dünyaya standart olmuş bir yöntemdir. CN değeri 0 (hiç akış yok) ile 100 (tamamı akış, örneğin göl yüzeyi veya ıslak asfalt) arasında değişir. HEC-HMS modellemelerinin bel kemiğidir.

Avrupa Belediye Başkanları Sözleşmesi'ne (Covenant of Mayors) üye olan belediyelerin hazırladığı, YİDEP'e çok benzeyen ancak odak noktasında yenilenebilir enerjiye geçiş, binalarda enerji verimliliği ve yerel iklim değişikliğine uyum eylemlerinin bulunduğu prestijli ve AB hibe uyumlu uluslararası planlama belgesidir.

Meteorolojiden ziyade yeryüzü koşullarını izlemek için ESA tarafından geliştirilmiştir. Sentinel-1 radar kullanarak bulutlu havada bile yer yüzeyini (sel, toprak nemi), Sentinel-2 ise yüksek çözünürlüklü optik kameralarla bitki örtüsünü (NDVI, kuraklık) izler.

Lifted Index'e benzer ancak parsel yüzeyden değil 850 hPa seviyesinden 500 hPa'ya yükseltilir. Bu sayede yüzeyin aşırı ısınması veya soğumasından (inversiyon) etkilenmeden orta atmosfer kararsızlığını daha iyi tespit eder.

Sıcak hava dalgaları geniş alanlara yayılan ve yüksek basınç blokajlarıyla oluşan tehlikeli olaylardır.

Atmosferde güçlü bir kararlılık yaratır, hava parselinin dikey yükselişini engeller. Sis, don olayları ve özellikle hava kirliliğinin kentin üzerine çökmesinde (PBL hapsi) en temel nedendir.

Eğer sahada 20 metrelik sık bir çam ormanı varsa, rüzgar akışı yer seviyesinden değil, ağaç tepe seviyesine yakın bir yükseklikten itibaren logaritmik olarak artmaya başlar. WAsP ve rüzgar simülasyonlarında rüzgar hızı tahmini için kritik düzeltmedir.

Şiddetli türbülans, buzlanma veya volkanik kül gibi tehlikeleri bildiren standart uyarıdır.

SBCAPE, LCL yüksekliği, 0-1 km SRH, 0-6 km Bulk Shear ve CIN gibi hortum oluşumuna doğrudan etki eden 5 kritik değişkeni normalize ederek çarpar. STP > 1 olan bölgelerde yıkıcı tornado riski çok yüksektir.

PBL (Gezegensel Sınır Tabakası), atmosferin yer yüzeyindeki ısınma, sürtünme ve türbülansa anında tepki veren kısmıdır. PBL yüksekliği gündüz ısınmayla artar (kirlilik havaya dağılır), gece ise soğumayla yere çöker (kirlilik kentin üzerine hapsolur). Hava kalitesi (dispersiyon) modellerinin (AERMOD) en kritik hesaplama değişkenlerinden biridir.

Sis, meteorolojik görüş mesafesinin 1000 metrenin altına düştüğü yoğuşma olayıdır.

Lidar'a benzer ancak lazer yerine akustik (ses) dalgalar kullanır. Atmosferdeki sıcaklık dalgalanmalarından yansıyan ses dalgalarının frekans kaymasını (Doppler) ölçerek dikey rüzgar profillerini ve türbülans yapısını çıkarır.

Elma, şeftali, kiraz gibi ağaçların kış uykusundan (dormansi) çıkıp sağlıklı çiçek açabilmesi için kış aylarında 0°C ile 7.2°C (genel standart) arasında geçirdikleri toplam süredir. Küresel ısınmayla soğuklama süresinin azalması rekolteyi ciddi şekilde vurmaktadır.

Rutin METAR saatleri dışında, rüzgar yönü, düşük görüş (sis çökmesi), yoğun yağış başlangıcı veya bulut tabanının tehlikeli seviyelere düşmesi gibi uçuş operasyonlarını etkileyebilecek ani bir hadise meydana geldiğinde acilen yayınlanan koddur.

SPI'nin gelişmiş versiyonudur. Küresel ısınma ile birlikte artan hava sıcaklığının (su kaybı/evapotranspirasyon) tarımsal ve hidrolojik kuraklık üzerindeki şiddetlendirici etkisini hesaba katarak çok daha gerçekçi bir kuraklık profili çizer.

WMO tarafından meteorolojik kuraklığın izlenmesi için önerilen temel indekstir. Uzun dönemli yağış verilerinin standart normal dağılıma çevrilmesiyle hesaplanır. Negatif değerler kuraklığı (-2 çok şiddetli kuraklık), pozitif değerler ise normalden yağışlı dönemleri ifade eder.

IPCC'nin 6. Değerlendirme Raporu'nda (AR6) kullanılan; insanlığın gelecekte nüfus, teknoloji, ekonomik büyüme ve çevre politikaları (sürdürülebilirlik vs. fosil yakıt bağımlılığı) açısından izleyeceği 5 farklı yolu tanımlayan anlatılardır. İklim modelleri bu senaryolara göre geleceği (2100) simüle eder.

Alçak seviyelerdeki (genellikle 0-1 km veya 0-3 km) rüzgar kesmesinin (hız ve yön değişimi), fırtınanın updraft (yükselici) akımına yatay dönüş (spin) olarak nasıl aktarıldığını hesaplar. Süper hücre ve hortum oluşumu için en belirleyici kinematik göstergelerdendir.

Eğer fırtına saatte 80 km hızla hareket ediyorsa, standart radyal hız haritası karışık görünebilir. Fırtınanın hareketi tablodan çıkarıldığında geriye sadece bulutun kendi içindeki saf rotasyonu (mezosiklon) kalır, bu da hortum tespitini çok kolaylaştırır.

Dalton'un kısmi basınçlar yasasına göre havayı oluşturan gazların toplam basıncındaki su buharı payıdır. Sıcaklık arttıkça havanın taşıyabileceği maksimum su buharı basıncı (doygunluk buhar basıncı) üssel olarak artar.

Bu bantta görünür olan tek şey atmosferin 3-10 km yüksekliklerindeki su buharıdır (bulutsuz havada bile). Atmosferin hareketini, jet akımlarını (jet stream), alçak basınç merkezlerinin (siklon) dinamik yapısını gözle görülebilir bir akışkan gibi ekrana yansıtır.

MUCAPE, Effective Storm-Relative Helicity ve Effective Bulk Wind Shear gibi birden çok önemli girdiyi tek bir endekste toplar. Yüksek değerler, o anki atmosferin süper hücrelerin organize olması ve yaşaması için ideal olduğunu belirtir.

Süper Hücre nedir?
Süper hücre, atmosferin şiddetli türbülans, iri dolu, yıkıcı rüzgâr hamleleri ve tornadolar üretebilen en organize ve tehlikeli konvektif fırtına tipidir.

Yalnızca sıcaklık/nem (kararsızlık) değil, aynı zamanda 850 hPa ve 500 hPa'daki rüzgar hızı ile yön değişimini (wind shear) de formülüne katarak şiddetli fırtına ve hortum (tornado) potansiyelini öngörür.

Hidrograf analizinde, yağıştan kaynaklanan ani 'yüzey akışı' (direct runoff) ile uzun süreli 'taban akımı' birbirinden ayrıştırılır. Baraj ve gölet projelerinde kurak sezon su potansiyeli (rezerv) tamamen taban akımına bağlıdır.

TAF, gelecekteki beklenen hava koşullarını ifade eden kodlanmış tahmindir.

Örneğin bir otoyol menfezi '50 Yıllık, 2 Saat Süreli' bir tasarım yağışına göre boyutlandırılır. Chicago veya Alternating Block gibi metotlarla yağışın saatler içindeki şiddet dağılımı sentetik olarak oluşturularak hidroloji modeline (HEC-HMS) beslenir.

Mühendislikte bir yapının (köprü, baraj, bina) dayanıklılığını belirlemek için kullanılır. '100 yıllık taşkın' tabiri o taşkının tam 100 yılda bir olacağı değil, herhangi bir yılda meydana gelme olasılığının %1 (1/100) olduğu anlamına gelir.

NCAR tarafından geliştirilmiştir. Bir meteoroloji ofisinin süper bilgisayarındaki terabaytlarca iklim verisini (NetCDF, GRIB) HTTP, OPeNDAP, WMS (Web Map Service) gibi farklı protokollerle dünyaya ve diğer kurumlara servis etmek (açık veri) için kullanılan veri kapısıdır.

Atmosfer ile yeryüzü arasındaki enerji ve su değişimini (ısı ve buharlaşma) kontrol eden 'iklimin hafızasıdır'. Tarımsal kuraklığın doğrudan göstergesi olup, ani taşkınlar (toprak doygunsa su yüzeyden akar) için de temel bir sel uyarısı parametresidir.

Vertical Totals (VT) ve Cross Totals (CT) bileşenlerinin toplamıdır. 850 hPa ile 500 hPa arasındaki sıcaklık ve nem farkını kullanır. 50 üzerindeki değerler şiddetli konvektif hücrelerin (iri dolu, hortum) oluşabileceğini gösterir.

Havacılıkta sarsıntı olarak hissedilen, ani dikey/yatay hava değişimleridir.

Rüzgar santrali tasarımının (Micro-siting) güvenlik limitidir. Yüksek türbülans (>%15) türbin kanatlarında ve şanzımanında aşırı yorulmaya (fatigue) neden olarak ekipman ömrünü kısaltır. Ormanlar, sarp tepeler ve diğer türbinlerin arkası (wake) TI değerini artırır.

Sıcaklığı sıfır derecenin altındaki bulutlar (özellikle 0°C ile -15°C arası) içinde bulunan sıvı haldeki (aşırı soğumuş - supercooled) su damlacıkları, uçağın kanatlarına, motoruna ve pitot tüplerine çarptığı an donarak aerodinamik yapıyı bozar, uçağın ağırlığını artırır ve kaldırma kuvvetini tehlikeli biçimde düşürür.

Sadece hava sıcaklığına değil, güneş radyasyonuna, rüzgar hızına, neme ve hatta giysi yalıtımı ile insanın fizyolojik terleme/soğuma metabolizmasına dayanan, dünyadaki en gelişmiş ve kapsamlı 'hissedilen sıcaklık' ve 'ısı stresi' modelidir.

Santralin üretebileceği enerji varken; şebekede aşırı arz/tıkanıklık olması (grid curtailment), göçmen kuşların geçiş dönemi, gölge titreşimi (shadow flicker) şikayetleri veya yarasaları korumak (çevresel curtailment) amacıyla üretim kasıtlı olarak düşürülür.

Kırmızı (uzaklaşan) ve yeşil (yaklaşan) piksellerin birbirine dokunacak kadar sıkı bir çift oluşturması, fırtına içinde çok şiddetli bir rotasyonun (mezosiklon veya hortum - TVS) varlığını gösteren en tehlikeli radar imzalarından biridir.

Gözlemleri istatistiksel yöntemlerle (3D-VAR, 4D-VAR) grid sistemine entegre etme işlemidir.

Radar reflektivitesi (dBZ) verileri yukarıdan aşağıya toplanarak hesaplanır. Özellikle yaz fırtınalarında yüksek VIL değerleri (örneğin >50 kg/m²), bulut içinde çok fazla su ve iri dolu taneleri barındırdığını gösterir.

Hava kütlelerinin saat yönünde veya tersi yönde dönme miktarıdır. Pozitif vortisite (siklonik dönme) dikey yükselici hareketleri (fırtınaları) desteklerken, negatif vortisite (antisiklonik) çökmeyi ve açık havayı temsil eder.

Rüzgar enerjisi bir türbinin rotorundan geçerken enerjisinin bir kısmını (kinetik) türbine bırakır. Türbinin arkasında kalan bu düşük hızlı ve yüksek türbülanslı 'iz' bölgesi, hemen arkadaki diğer türbinlerin üretimini doğrudan düşürür ve yorulma yüklerini artırır.

Danimarka Teknik Üniversitesi (DTU) tarafından geliştirilen WAsP, topoğrafya ve pürüzlülük haritalarını kullanarak rüzgarın arazi üzerindeki akışını (lineer BZ modeli ile) modelleyen ve RES projelerinin finansal onayı (bankability) için en yaygın kabul gören araçtır.

Standart WAsP'ın lineer modelinin yetersiz kaldığı dik ve çok engebeli arazilerde akış ayrılmasını (flow separation) daha doğru modellemek için Navier-Stokes denklemlerini sayısal olarak çözen ileri düzey analiz eklentisidir.

NOAA/NCEP tarafından geliştirilen, atmosfer modellerinden alınan rüzgar verilerini (örneğin GFS) kullanarak okyanuslardaki dalga oluşumunu, enerjisini, yüksekliğini ve yayılımını simüle eden üçüncü nesil dalga modelidir.

ISO standardı olarak da kabul edilen, havanın sıcaklığı, nemi, rüzgarı ve güneşin radyasyon ısısını özel termometrelerle birleşik olarak ölçen ve işçilerin/sporcuların güneş altında ne kadar süre çalışabileceğini veya mola vermesi gerektiğini belirten kritik sağlık indeksidir.

Rüzgar enerjisi fizibilitesinde ortalama rüzgar hızından daha önemli olan, rüzgarın hangi hızda ne kadar süre estiğidir. Weibull dağılımı, 'A' (Ölçek/Scale) ve 'k' (Şekil/Shape) parametreleri ile bu rüzgar hız rejimini matematiksel olarak tanımlar.

Gece oluşan stabil sınır tabakasında (Low Level Jet), rüzgar hızlandıkça Coriolis kuvveti etkisiyle yönü saat yelkovanı gibi (kuzey yarımkürede) döner. Büyük rotorlu türbinlerde kanadın altı ile üstü arasında 15-20 derecelik wind veer, aerodinamik kayıplara ve yapısal yorgunluğa sebep olur.

EMD International tarafından geliştirilir. WAsP ile entegre çalışarak AEP üretim hesapları yapar. Özellikle gölge titremesi (Shadow Flicker), ZVI (Görünürlük) ve gürültü emisyon (Noise) haritalamaları ÇED süreçlerinde endüstri standardı olarak kabul edilir.

WRF Modeli, yeni nesil bir mezo-ölçekli bölgesel sayısal hava tahmin sistemidir.

WRF modeline entegre edilmiş kimya ve aerosol modüllerini içeren, kirleticilerin meteorolojik şartlarla (rüzgar, yağış, radyasyon) etkileşimini online (eşzamanlı) olarak hesaplayan karmaşık bir hava kalitesi ve dispersiyon sistemidir.

Pandas kütüphanesinin çok boyutlu hava ve iklim verilerine uyarlanmış halidir. Yıllar süren günlük sıcaklık (Time, Lat, Lon) gibi karmaşık verileri okuma, alt küme alma, ortalama alma, eksen bazlı hesaplama ve paralelleştirme (Dask) işlemlerini birkaç satır kodla inanılmaz hızlı çözer.

Kanada Orman Yangını Tehlike Derecelendirme Sistemi'nin (CFFDRS) tüm dünyada kabul gören ana bileşenidir. FWI değeri, yangının başlama ihtimali, yayılma hızı ve enerji yoğunluğunu birleştiren genel bir risk (alarm) seviyesi üretir.

Özellikle bitki hastalıklarının (Elma karalekesi, mildiyö, pas hastalığı vb.) salgına dönüşebilmesi için sporların çimlenebilmesi adına belirli sıcaklıkta yüzeyin ıslak kalması gerekir. Akıllı tarım sensörleri ile ölçülüp hastalık uyarı modellerinde kullanılır.

Havadaki nemin doygunluğa (Bağıl Nem = %100) ulaşana kadar buharlaşmasıyla havanın soğuyabileceği en düşük sıcaklıktır. İnsanlarda terleme yoluyla vücudu soğutma sınırını belirlediği için ısı stresi analizlerinde çok kritiktir. Ayrıca kışın yağışın kar mı yağmur mu olacağını belirlemede kuru termometreden daha güvenilirdir.

ERA5 gibi reanalysis (yeniden analiz) veri setleri, geçmiş yıllara ait dağınık gözlem verilerinin en gelişmiş 4D-VAR veri asimilasyonu ve modern modeller ile tekrar işlenmesiyle elde edilen, zamansal ve mekansal olarak kesintisiz ve tutarlı tarihsel atmosfer verileridir.

Dağlar, tepeler, yüksek binalar veya rüzgar türbinleri elektromanyetik dalgaları doğrudan geri yansıtır. Doppler radarları sabit hızları filtrelese de (clutter suppression), rüzgar türbini kanatları döndüğü için radarlarda özellikle temizlenmesi zor, sahte fırtına yankıları üretirler.

Klasik 'kır vs. şehir' ayrımı yerine, şehirleri yüksek yoğunluklu gökdelenler, açık alçak binalar, sanayi tesisleri, ormanlar veya çıplak toprak gibi 17 farklı standart kategoriye (LCZ) ayırarak, kentsel ısı adası ve rüzgar akış araştırmalarını standardize eden modern bir yaklaşımdır.

Mevcut İklim Kanunu taslağına göre valilik/belediye koordinasyonunda en geç 31 Aralık 2027 tarihine kadar hazırlanması zorunlu olan; şehrin mikro-klima özellikleri (UHI vb.), taşkın/kuraklık kırılganlıkları ve meteorolojik afet senaryolarının iklim modellemeleriyle (Downscaling, SSP) bilimsel bir eylem programına dönüştürülmesi sürecidir.

Logaritmik rüzgar profilinde rüzgar hızının teorik olarak sıfır olduğu yüksekliği tanımlar. Açık deniz veya göllerde 0.0002m gibi çok düşük değerler alırken, ormanlık veya şehir içindeki alanlarda 1-2 metrelere çıkarak rüzgar enerjisi potansiyelini büyük oranda düşürür.

Modern iklim ve meteoroloji verileri o kadar büyüktür ki (Petabaytlar), tek bir devasa NetCDF dosyasını indirmek imkansızdır. Zarr, veriyi on binlerce küçük 'chunk'a böler. Xarray ve Dask ile birleştiğinde, bulut üzerinden (Örn: Amazon S3) verinin sadece ihtiyacınız olan bölgesini/zamanını saniyeler içinde paralel olarak indirmenizi sağlayan yeni nesil standarttır.

İri yağmur damlaları havada düşerken hamburger şeklini (yatayda geniş) alır ve pozitif ZDR verir. Dolu taneleri ise düzensiz yuvarlak döndükleri için ZDR sıfıra yakındır. Bu teknoloji iri yağmur ile doluyu birbirinden kesin olarak ayırır.